آخرین بررسی: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ · تهیه‌شده بر پایهٔ متن‌های منتشرشده با ذکر منبع
خلاصهٔ پاسخ. در تصرف مسکونی، فضای بهداشتی مستقلی که قابل‌دسترس بودنش برای معلولان الزامی نباشد دستکم ۱٫۰۰ متر عرض و ۱٫۲۰ متر طول دارد[۱]؛ ارتفاع آن در جایی که فرد ایستاده است دستکم ۲٫۱۰ متر است[۲]. فضای بهداشتی ویژهٔ افراد معلول دستکم ۱٫۷۰ × ۱٫۵۰ متر می‌خواهد[۳]. مبحث ۴ «ابعاد استاندارد» یک حمام را تعیین نکرده و فقط حداقل میگذارد؛ اعداد با صفحهٔ PDF رسمی ویرایش ۱۳۹۶ تطبیق داده شده‌اند.
بند عمومی فضاهای بهداشتی (۴-۵-۶-۲-۱) ضلع کوچکتر را ۱٫۱۰ متر میگذارد، ولی خودش قید می‌کند «مگر آنکه مقررات اختصاصی تصرف چیز دیگری تعیین کرده باشد».[۴] برای تصرف مسکونی، بند اختصاصی ۴-۷-۱-۱-۱۸ عرض ۱٫۰۰ و طول ۱٫۲۰ متر را آورده است (به شرط آنکه قابل‌دسترس‌بودن آن برای معلولان الزامی نباشد).[۱] یعنی در واحد مسکونی عادی ۱٫۰۰ × ۱٫۲۰ متر (۱٫۲۰ متر مربع) حداقل است؛ این برداشت متن است و تفسیر نهایی در پروندهٔ شما با مهندس طراح و شهرداری است.
مثال: سرویس ترکیبی ۱٫۵ × ۲٫۰ متر (۳ متر مربع) از هر دو حداقل بیشتر است؛ ولی توالت جداگانهٔ ۰٫۹ × ۱٫۴ متر عرضش از ۱٫۰۰ کمتر است و نمی‌گنجد.
دسترسی، دید و تعداد
دسترسی از اتاق خواب: در تصرف مسکونی دسترسی به تنها فضای بهداشتی واحد نباید مستقیماً از یکی از فضاهای اقامت باشد؛ در ساختمان دارای یک فضای اقامت، یا واحد کمتر از ۷۵ مترمربع با حداکثر دو اتاق، می‌توان دسترسی تنها حمام را از یکی از اتاق‌ها گذاشت.[۸] بند عمومی (۴-۵-۶-۱-۳) دسترسی از یکی از دو فضای مستقل را به شرط دسترسی همه به آن فضا و تهویهٔ مستقل می‌پذیرد، «مگر مقررات اختصاصی تصرف چیز دیگری بگوید»؛[۹] برای واحد مسکونی بند اختصاصی بالا ملاک است.
دید از نشیمن: اگر از نشیمن عمومی یا سالن دید به داخل فضای بهداشتی باشد، فضای بهداشتی توأم مجاز نیست و باید پیشورودی با در جدا تعبیه شود.[۱۰]
تعداد: در همهٔ تصرف‌ها بسته به نوع و بار تصرف باید فضای بهداشتی به تعداد کافی تأمین شود؛ در ساختمان‌های مورد استفادهٔ عموم و گروه‌های تصرف م-۱ و م-۳ فضای بهداشتی مناسب افراد معلول هم الزامی است.[۱۱]
سرویس‌ها در نمونه برنامه‌های فضایی
در برنامه‌های فضایی نمونهٔ آرک‌وایز، مساحت کوچک‌ترین سرویس هر نمونه با حداقل ۱٫۲۰ متر مربع (۱٫۰۰ × ۱٫۲۰) سنجیده شده است. پهنا و ابعاد واقعی هر سرویس را فقط نقشهٔ اجرایی نشان می‌دهد.
این صفحه فقط حداقل‌های مبحث ۴ را برای واحد مسکونی می‌گوید. اندازهٔ لوازم بهداشتی، فاصله‌های نصب و جزئیات اجرا (مبحث ۱۶ تأسیسات بهداشتی)، آب‌بندی و شیب کف، و ضوابط محلی شهرداری را بررسی نکرده‌ایم. اندازه‌های متعارف بازار هم الزام قانونی نیستند. بند ۴-۷-۱-۱-۱۸ دربارهٔ تصرف‌های مسکونی است؛ برای تصرف‌های غیرمسکونی (اداری، آموزشی، درمانی و …) فصل ۴-۷ مبحث ۴ بخش‌های اختصاصی دارد که پوشش نداده‌ایم.
مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان: الزامات عمومی ساختمان، بند ۴-۷-۱-۱-۱۸ (ویرایش سوم ۱۳۹۶) — متن منبع «قابل‌دسترس بودن آنها برای افراد معلول الزامی نباشد، باید دارای حداقل ۱/۰۰ متر عرض و ۱/۲۰ متر طول باشد»
مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان: الزامات عمومی ساختمان، بند ۴-۵-۶-۲-۳ (ویرایش ۱۳۹۶: صفحهٔ ۶۱ چاپی) (ویرایش دوم ۱۳۹۲ (مقدار در ویرایش سوم ۱۳۹۶ جاری هم بدون تغییر است؛ با صفحهٔ PDF رسمی تطبیق داده شد)) — متن منبع «بطور معمول به صورت ایستاده است نباید از ۲۱۰ سانتی متر کمتر باشد»
مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان: الزامات عمومی ساختمان، بند ۴-۵-۶-۲-۲ (صفحهٔ ۶۱ چاپی) (ویرایش سوم ۱۳۹۶ (جاری)) — متن منبع «حداقل اندازهٔ فضای بهداشتی برای استفادهٔ افراد معلول»
مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان: الزامات عمومی ساختمان، بند ۴-۵-۶-۲-۱ (ویرایش ۱۳۹۶: صفحهٔ ۶۱ چاپی) (ویرایش دوم ۱۳۹۲ (مقدار در ویرایش سوم ۱۳۹۶ جاری هم بدون تغییر است؛ با صفحهٔ PDF رسمی تطبیق داده شد) — توجه: در نقل‌قول بازنشر ۱۳۹۲ اعشار معکوس چاپ شده است (مثلاً «۰۵/۲» یعنی ۲٫۰۵)؛ عدد با صفحهٔ ویرایش ۱۳۹۶ تطبیق داده شد) — متن منبع «ضلع کوچکتر هر فضای بهداشتی در هیچ شرایطی نباید از ۱۰/۱ متر کمتر باشد»
مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان: الزامات عمومی ساختمان، بند ۴-۵-۶-۲-۱ (صفحهٔ ۶۱ چاپی) (ویرایش سوم ۱۳۹۶ (جاری)) — متن منبع «درصورتی‌که محدودهای بهعنوان پیشورودی در داخل فضای دوش مستقل پیشبینی شود یکی از ابعاد فضای دوش باید حداقل ۱/۵۰ متر باشد»
مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان: الزامات عمومی ساختمان، بند ۴-۵-۶-۳-۱ (صفحهٔ ۶۱ چاپی) (ویرایش سوم ۱۳۹۶ (جاری)) — متن منبع «سطح بازشوی الزامی درصورت تعویض هوای طبیعی در فضاهای بهداشتی طبق جدول ۴-۶-۱ و حداقل ۰/۱۸ مترمربع است»
مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان: الزامات عمومی ساختمان، بند ۴-۵-۶-۱-۴ (ویرایش ۱۳۹۶: صفحهٔ ۶۱ چاپی) (ویرایش دوم ۱۳۹۲ (مقدار در ویرایش سوم ۱۳۹۶ جاری هم بدون تغییر است؛ با صفحهٔ PDF رسمی تطبیق داده شد)) — متن منبع «تعبیۀ فضاهای بهداشتی (مستراح) در هر شرایطی نباید در راستای جهت قبله صورت گیرد»
مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان: الزامات عمومی ساختمان، بند ۴-۷-۱-۱-۲ (ب) (صفحهٔ ۸۴ چاپی) (ویرایش سوم ۱۳۹۶ (جاری)) — متن منبع «دسترسی به تنها فضای بهداشتی تصرف مسکونی نباید مستقیماً از یکی از فضاهای اقامت باشد»
مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان: الزامات عمومی ساختمان، بند ۴-۵-۶-۱-۳ (صفحه‌های ۶۰ و ۶۱ چاپی) (ویرایش سوم ۱۳۹۶ (جاری)) — متن منبع «دسترسی به فضای بهداشتی در واحدهای تصرف که حداکثر دارای دو فضای مستقل اقامت یا اشتغال هستند می‌تواند از یکی از آن فضاها تامین شود»
مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان: الزامات عمومی ساختمان، بند ۴-۷-۱-۱-۲ (پ) (صفحهٔ ۸۴ چاپی) (ویرایش سوم ۱۳۹۶ (جاری)) — متن منبع «در صورتی که از فضای نشیمن عمومی یا سالن، دید به داخل فضای بهداشتی وجود داشته باشد، استفاده از فضای بهداشتی توام مجاز نیست»
مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان: الزامات عمومی ساختمان، بند ۴-۵-۶-۱-۱ (صفحهٔ ۶۰ چاپی) (ویرایش سوم ۱۳۹۶ (جاری)) — متن منبع «در تمام تصرف‌ها بسته به نوع و بار تصرف، باید فضاهای بهداشتی به تعداد کافی تامین شود»
این بندها در مقررات ساختمان با منبع فهرست شده‌اند. ویرایش‌های جدیدتر ممکن است متفاوت باشند؛ مرجع نهایی متن رسمی و ضوابط شهرداری است.
این مطلب راهنمای عمومی است و جایگزین مشاورهٔ مهندسی یا حقوقی نیست. برای پروندهٔ خودتان با شهرداری، سازمان نظام مهندسی ساختمان یا مشاور متخصص هماهنگ کنید.
پرسش‌های پرتکرار
ابعاد استاندارد حمام چقدر است؟
مبحث ۴ ابعاد استاندارد معرفی نمیکند و فقط حداقل میگذارد: فضای بهداشتی مستقل در تصرف مسکونی دستکم ۱٫۰۰ متر عرض و ۱٫۲۰ متر طول (بند اختصاصی مسکونی)؛ بند عمومی ضلع کوچکتر ۱٫۱۰ متر را «مگر مقررات اختصاصی چیز دیگری بگوید» میآورد.
حداقل ابعاد توالت چقدر است؟
همان حداقل فضای بهداشتی مستقل: دستکم ۱٫۰۰ × ۱٫۲۰ متر در واحد مسکونی، با ارتفاع دستکم ۲٫۱۰ متر جایی که فرد ایستاده است.
ابعاد دوش با پیشورودی چقدر است؟
اگر در فضای دوش مستقل محدودهای بهعنوان پیشورودی پیشبینی شود، یکی از ابعاد فضای دوش دستکم ۱٫۵۰ متر باشد.
ابعاد سرویس بهداشتی معلولان چقدر است؟
حداقل اندازهٔ فضای بهداشتی برای استفادهٔ افراد معلول ۱٫۷۰ × ۱٫۵۰ متر است.
حمام باید پنجره داشته باشد؟
خیر؛ نورگیری و تعویض هوای طبیعی برای فضاهای بهداشتی الزامی نیست و می‌توان آنها را مصنوعی تأمین کرد (مگر در تصرف خاصی الزام شده باشد). اگر تعویض هوا طبیعی باشد، سطح بازشوی الزامی دستکم ۰٫۱۸ متر مربع است.
درِ حمام می‌تواند داخل اتاق خواب باشد؟
در تصرف مسکونی دسترسی به تنها فضای بهداشتی نباید مستقیماً از یکی از فضاهای اقامت باشد؛ استثنا: ساختمان با یک فضای اقامت، یا واحد کمتر از ۷۵ مترمربع با حداکثر دو اتاق. تفسیر «اتاق» را با مهندس طراح روشن کنید.
توالت می‌تواند رو به قبله باشد؟
نه؛ مبحث ۴ جانمایی فضاهای بهداشتی (مستراح) در راستای جهت قبله را در هیچ شرایطی مجاز نمی‌داند.
آرک‌وایز