مقررات ساختمان با منبع

طبق ماده ۴، در هر محلی که وزارت راه و شهرسازی (با کسب نظر از وزارت کشور) اعلام کند، اشتغال به امور فنی تعیین‌شده در ساختمان و شهرسازی مستلزم داشتن صلاحیت است؛ صلاحیت مهندسان با پروانه اشتغال به کار مهندسی احراز می‌شود.

دامنهٔ الزام ماده ۴ هر محل از تاریخی آغاز می‌شود که وزارت راه و شهرسازی با کسب نظر از وزارت کشور آن را اعلام کند.

در مناطق و شهرهای مشمول ماده ۴، شهرداری‌ها و مراجع صدور پروانه فقط نقشه‌هایی را می‌پذیرند که اشخاص حقیقی یا حقوقی دارای پروانه اشتغال به کار و در حدود صلاحیتشان امضا کرده باشند.

وقتی نقشه‌ها را شخص حقوقی امضا یا تعهد نظارت می‌کند، مسئولیت صحت طراحی، محاسبه و نظارت بر عهدهٔ مدیرعامل یا رئیس مؤسسهٔ تهیه‌کنندهٔ نقشه است (با استثنای نقشه‌هایی که اشخاص حقیقی دیگر در رشتهٔ مربوط امضا کرده‌اند).

در محل‌های مشمول ماده ۴، مداخلهٔ اشخاص فاقد مدرک صلاحیت در امور فنی که اشتغال به آن‌ها مستلزم مدرک صلاحیت است، تخلف از قانون محسوب می‌شود.

ارائهٔ خدمات طراحی، اجرا و نظارت توسط کسی که مسئولیت بررسی یا تأیید نقشه یا کنترل ساختمان همان پروژه را نیز بر عهده دارد، طبق ماده ۳۲ بند «د» تخلف است.

تدوین اصول و قواعد فنی طراحی، محاسبه، اجرا، بهره‌برداری و نگهداری ساختمان‌ها (برای ایمنی، بهداشت، بهره‌دهی، آسایش و صرفهٔ اقتصادی) بر عهدهٔ وزارت راه و شهرسازی است.

مقررات ملی ساختمان از مجموع اصول و قواعد فنی و آیین‌نامهٔ کنترل و اجرای آن‌ها تشکیل می‌شود.

طبق تبصرهٔ ماده ۳۳، مقررات ملی ساختمان متناسب با تغییر شرایط هر سه سال یک بار بازنگری می‌شود.

شهرداری‌ها، مراجع صدور پروانه، مجریان، صاحبان حرفه‌های مهندسی و مالکان و کارفرمایان در محدودهٔ شمول مقررات ملی ساختمان مکلف به رعایت آن‌اند و عدم رعایت، تخلف از قانون است.

مسئولیت نظارت عالیه بر اجرای ضوابط شهرسازی و مقررات ملی ساختمان در طراحی و اجرای ساختمان‌هایی که رعایت آن‌ها الزامی است، بر عهدهٔ وزارت راه و شهرسازی است.

طبق ماده ۴۰، مرتکبان تخلف از مواد ۳۲ و ۳۴ و تبصرهٔ آن به جزای نقدی محکوم می‌شوند؛ طبق یادداشت منبع، این مبلغ با مصوبهٔ ۱۴۰۳/۴/۴ هیئت وزیران به ۱۸٬۳۰۰٬۰۰۰ تا ۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال تعدیل شده و پرداخت جزای نقدی مانع پیگیری انتظامی نیست. (مبلغ تعدیل‌شده یادداشت پایگاه بازنشردهنده است، نه متن مصوب ۱۳۷۴.)

مقررات ملی ساختمان مجموعهٔ اصول و قواعد فنی و ترتیب کنترل اجرای آن‌هاست که باید در طراحی، محاسبه، اجرا، بهره‌برداری و نگهداری ساختمان‌ها رعایت شود.

مقررات ملی ساختمان دارای اصول مشترک و یکسان لازم‌الاجرا در سراسر کشور است.

مقررات ملی ساختمان تنها مرجع فنی و اصل حاکم در تشخیص صحت طراحی، محاسبه، اجرا، بهره‌برداری و نگهداری ساختمان‌هاست؛ در مباحثی که هنوز تدوین نشده، منابع معتبر (ترجیحاً ملی) ملاک است.

کلیهٔ طراحی‌ها (معماری، سازه، تأسیسات برقی و مکانیکی) باید توسط اشخاص حقوقی یا دفاتر مهندسی طراحی صلاحیت‌دار دارای پروانهٔ اشتغال، به عنوان طراح، تهیه شود.

کلیهٔ عملیات اجرایی ساختمان باید توسط اشخاص حقوقی و دفاتر مهندسی اجرای ساختمان به عنوان مجری انجام شود و مالکان مکلف به استفاده از این مجریان‌اند.

مجری نمایندهٔ فنی مالک در اجرای ساختمان است و در همهٔ مراحل اجرا به ناظر و سایر مراجع کنترل ساختمان پاسخگوست.

مجری مسئول صحت انجام کلیهٔ عملیات اجرایی است و باید مقررات ملی ساختمان، ضوابط شهرسازی، مفاد پروانه و نقشه‌های مصوب را رعایت کند.

اگر مجری در حین اجرا تغییری در برنامهٔ تفصیلی اجرایی لازم ببیند، باید مالک را کتباً مطلع کند و اعمال هر تغییر مستلزم مجوز کتبی ناظر است.

مجری پس از پایان کار باید «نقشه‌های چون ساخت» (معماری، سازه، تأسیسات) را تهیه کند و پس از امضا و تأیید ناظر، یک نسخه به مالک و یک نسخه به شهرداری تحویل دهد.

عملیات اجرایی تمامی ساختمان‌های مشمول ماده ۴ قانون باید تحت نظارت ناظر (دارای پروانه اشتغال، در حیطهٔ صلاحیت پروانهٔ خود) انجام شود.

ناظران باید بر انطباق ساختمان با مشخصات پروانه، نقشه‌ها و محاسبات فنی نظارت کنند و در پایان کار مطابقت عملیات اجرایی با این مدارک را گواهی کنند.

ناظران باید گزارش پایان هر یک از مراحل اصلی کار (پی‌سازی، اجرای اسکلت، سفت‌کاری، نازک‌کاری، پایان کار) را به مرجع صدور پروانه ارائه دهند و تخلف مشاهده‌شده را به مرجع صدور پروانه و سازمان نظام مهندسی استان اعلام کنند.

ناظر هنگام صدور پروانه توسط سازمان نظام مهندسی ساختمان استان انتخاب و به مالک و مرجع صدور پروانه معرفی می‌شود؛ ناظر نمی‌تواند شاغل در دستگاه صادرکنندهٔ پروانه در همان منطقه باشد.

ناظر نمی‌تواند مجری تمام یا بخشی از ساختمان تحت نظارت خود باشد و نباید با مالک رابطهٔ مالی یا منفعت در پروژه داشته باشد؛ اما نظارت توسط طراح ساختمان بلامانع است.

برای ساختمان‌هایی که طبق تشخیص ناظران و تأیید سازمان نظام مهندسی استان مقررات ملی ساختمان در آن‌ها رعایت نشده، شهرداری و مراجع صدور پروانه تا رفع نقص پایان کار صادر نخواهند کرد.

شناسنامهٔ فنی و ملکی ساختمان سندی حاوی اطلاعات فنی و ملکی ساختمان است که سازمان نظام مهندسی ساختمان استان صادر می‌کند و نحوهٔ رعایت مقررات ملی و ضوابط شهرسازی باید در آن قید شود.

شناسنامهٔ فنی و ملکی ساختمان باید در نقل و انتقال ساختمان‌هایی که پس از ابلاغ آیین‌نامه پروانهٔ ساختمانی گرفته‌اند، همراه با «نقشه‌های چون ساخت» به خریدار تحویل شود.

شهرداری‌ها و مراجع صدور پروانه، هنگام درخواست پایان کار برای ساختمان‌هایی که پس از ابلاغ آیین‌نامه پروانه گرفته‌اند، موظفند شناسنامهٔ فنی و ملکی را از متقاضی مطالبه و گواهی پایان کار را بر اساس آن صادر کنند.

مجری باید پیش از شروع عملیات اجرایی، مشخصات ساختمان در دست احداث را روی تابلویی کنار معبر عمومی درج کند و این تابلو تا پایان کار باید در محل بماند.

حداقل زیربنای یک فضای اقامت (در صورتی که مقررات اختصاصی تصرف‌ها چیز دیگری نگفته باشد) ۶٫۵۰ متر مربع است. (در متن صفحه عدد به صورت «۵۰/۶» چاپ شده است.)

حداقل عرض فضای اقامت ۲٫۱۵ متر است. (در متن صفحه «۱۵/۲»)

حداقل ارتفاع فضای اقامت ۲٫۴۰ متر است و باید در تمام سطح الزامی رعایت شود. (در متن صفحه «۴۰/۲»)

در اتاق‌های اقامت زیر سقف شیب‌دار، در نقاطی که ۰٫۳۰ متر از کوتاه‌ترین قسمت فاصله دارند ارتفاع نباید کمتر از ۲٫۰۵ متر باشد. (در متن «۳۰/۰» و «۰۵/۲»)

ارتفاع آزاد زیر چارچوب درها، تیرها، لوله‌ها، کانال‌ها و سایر عناصر سازه‌ای در فضاهای اقامت که از زیر آن‌ها عبور می‌شود نباید از ۲٫۰۵ متر کمتر باشد. (در متن «۰۵/۲»)

هر فضای اقامت باید حداقل یک یا چند در و پنجرهٔ شیشه‌ای داشته باشد که (با رعایت ضوابط شهرسازی) مستقیم رو به فضای باز یا خیابان و معبر عمومی باشد.

در فضاهای اقامت، سطح شیشهٔ الزامی (مطابق الزامات فصل ۶) حداقل یک‌هشتم سطح کف است؛ بند برای حالتی که پنجره‌ها فقط در یک دیوار باشند استثنا دارد.

همهٔ فضاهای اقامت باید مطابق مباحث چهاردهم و نوزدهم مقررات ملی ساختمان به‌طور طبیعی یا مکانیکی تعویض هوا شوند.

در ورودی اصلی اتاق‌های اقامت باید حداقل ۸۰ سانتی‌متر پهنای مفید و ۲۰۰ سانتی‌متر ارتفاع مفید داشته باشد.

در اصلی (ورودی) باید از نوع لولایی با پهنای مفید حداقل ۹۰ و ارتفاع مفید حداقل ۲۰۵ سانتی‌متر باشد، مگر آنکه مقررات اختصاصی تصرف چیز دیگری تعیین کرده باشد.

در راه‌پلهٔ ساختمان، حداقل عمق کف پله ۰٫۲۸ متر است. (در متن «۲۸/۰»)

حداکثر تعداد پله‌های بین دو پاگرد ۱۲ پله است.

حداقل ارتفاع غیرسرگیر پله‌ها و پاگردها در تمام طول مسیر ۲٫۰۵ متر است که از لبهٔ هر کف پله اندازه‌گیری می‌شود. (در متن «۰۵/۲»)

در ساختمان‌های دارای چهار طبقه و بیشتر بالای زمین، حداقل یک پلکان عمومی باید تا سطح بام امتداد یابد؛ بند استثناهایی دارد (مثلاً بام‌های با شیب تندتر از ۳۳ درصد یا بدون استفاده).

در جاهایی که اختلاف سطح بیش از ۰٫۷۰ متر باشد، باید با دست‌انداز یا جان‌پناه از سقوط افراد جلوگیری شود. (در متن «۷۰/۰»)

ارتفاع دست‌اندازهای شیب‌دار پله‌ها یا شیب‌راه‌ها از لبهٔ پله یا سطح شیب‌راه باید حداقل ۰٫۹۰ متر باشد. (در متن «۹۰/۰»)

پهنای حداقل راهروهای مستقیم با بار تصرف ۵۰ نفر یا کمتر (که قابل‌دسترس بودنشان برای معلولان الزامی نباشد) ۰٫۹ متر است. (در متن «۹/۰»)

حداقل سطح آشپزخانه (با احتساب سطح زیر قفسه‌ها) ۵٫۵ متر مربع است؛ اندازه بر اساس نوع تصرف و نحوهٔ استفاده تعیین می‌شود. (در متن «۵/۵»)

آشپزخانه‌های مستقل باید نور طبیعی داشته باشند.

جانمایی فضاهای بهداشتی (مستراح) در هیچ شرایطی نباید در راستای جهت قبله باشد.

ضلع کوچک‌تر هر فضای بهداشتی در هیچ شرایطی نباید از ۱٫۱۰ متر کمتر باشد، مگر آنکه مقررات اختصاصی تصرف چیز دیگری تعیین کرده باشد. (در متن «۱۰/۱»)

ارتفاع فضاهای بهداشتی در هر قسمتی که فرد معمولاً ایستاده است نباید از ۲۱۰ سانتی‌متر کمتر باشد، مگر آنکه مقررات اختصاصی تصرف چیز دیگری تعیین کرده باشد.

رعایت اصول ایمنی و حفاظت کارگاه و مسائل زیست‌محیطی بر عهدهٔ مجری است.

پیش از شروع عملیات ساختمانی، سازنده (مجری) باید بیمهٔ مسئولیت مدنی و شخص ثالث کارگاه و بیمهٔ اجباری کارگران ساختمانی را برقرار کند.

در هر کارگاه ساختمانی، سازنده موظف است اقدامات لازم برای حفظ و تأمین ایمنی، بهداشت کار و حفاظت محیط زیست را انجام دهد.

در کارگاه‌های با زیربنای بیش از ۳۰۰۰ مترمربع (یا ارتفاع ۱۸ متر از روی پی؛ متن استخراج‌شده درهم‌ریخته است)، معرفی شخص ذیصلاح به عنوان مسئول ایمنی، بهداشت و حفاظت محیط زیست الزامی است و تعیین او رافع مسئولیت‌های اصلی سازنده نیست.

در صورت احتمال وقوع حادثه، سازنده تا تأمین ایمنی و حفاظت لازم باید از ادامهٔ عملیات ساختمانی در موضع خطر خودداری کند.

مهندس ناظر موظف است بر اجرای مقررات مبحث ۱۲ در عملیات ساختمانی نظارت کند و در صورت مشاهدهٔ خلاف، ضمن تذکر کتبی به سازنده، مراتب را به مرجع رسمی ساختمان اعلام کند.

کارگاه ساختمانی باید به‌طور مطمئن و ایمن محصور شود تا از ورود افراد متفرقه و غیرمسئول جلوگیری شود.

مسدود یا محدود کردن موقت پیاده‌روها و سایر معابر و فضاهای عمومی برای تخلیهٔ مصالح یا انجام عملیات ساختمانی ممنوع است، مگر با اخذ مجوز از مراجع ذیربط برای مدت معین و با رعایت بندهای مربوط.

ضوابط مبحث ۹ برای بتن با سنگدانهٔ معمولی و سبک و سیمان پرتلند یا آمیخته با مقاومت مشخصهٔ حداقل ۲۰ مگاپاسکال، و برای اعضای بتن پیش‌تنیده با مقاومت مشخصهٔ حداقل ۳۰ مگاپاسکال است.

دفترچهٔ کارگاه (یا پروندهٔ گزارش‌های روزانه) باید به امضای مهندس مسئول و ناظر کارگاه برسد و در تمام مدت اجرا در کارگاه باشد.

مقاومت فشاری مشخصهٔ بتن مقاومتی است که حداکثر ۵ درصد از همهٔ مقاومت‌های اندازه‌گیری‌شده در نمونه‌های استوانه‌ای استاندارد ۲۸ روزه کمتر از آن باشد.

برای بتن‌های رده C20 و بالاتر، تعیین نسبت‌های بهینهٔ اختلاط باید از طریق مطالعات آزمایشگاهی انجام شود.

اگر برای عمل‌آوری بتن از روش آب‌رسانی استفاده شود، عمل‌آوری باید پیوسته انجام شود و در مدت آن سطح بتن نباید خشک بماند.

ضخامت پوشش بتنی میلگردها، متناسب با شرایط محیطی و نوع قطعه، نباید از مقادیر جدول مربوط (۹-۶-۶) و ضوابط بند الف و ب کمتر باشد.

آزمایش‌های مقاومت کششی بتن نباید مبنای پذیرش بتن در کارگاه باشد.

علاوه بر الزامات مبحث ۴ برای فضاهای ارتباط و دسترس، الزامات راه‌های خروج مطابق مبحث سوم مقررات ملی ساختمان نیز باید رعایت شود.